Суэц дағдарысы: Британ империясының соңғы ескертуі

1956 жылғы Суэц дағдарысы ХХ ғасырдағы ең маңызды геосаяси бетбұрыстардың бірі болды. Бір қарағанда, бұл Египеттегі Суэц каналына байланысты аймақтық дау сияқты көрінді. Алайда оның астарында әлсіреп бара жатқан ескі империялар, күшейіп келе жатқан араб ұлтшылдығы, АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы қырғи-қабақ текетірес және жаңа әлемдік тәртіптің қалыптасуы жатты. Бұл оқиға Ұлыбритания мен Францияның бұрынғыдай әлем тағдырын жеке өзі шеше алмайтынын көрсетті.

Суэц каналының ұлттандырылуы туралы тарихи фотокадр

Суэц каналы 1869 жылы ашылған сәттен бастап әлемдік сауда жолдарының күретамырына айналды. Еуропадан Азияға апаратын теңіз жолын мыңдаған шақырымға қысқартқан бұл жасанды су арнасы әсіресе Ұлыбритания үшін аса маңызды болды. Канал Үндістанмен және Шығыстағы отарлық иеліктермен байланыстыратын стратегиялық көпірге айналды. Сондықтан Лондон үшін Суэц жай ғана экономикалық нысан емес, империялық қуаттың символы еді.

Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем өзгерді. Ұлыбритания бұрынғы отарларын бірінен соң бірін жоғалта бастады. Үндістан, Пәкістан, Бирма тәуелсіздік алды. Африка мен Азияда ұлт-азаттық қозғалыстар күшейді. Египет те ресми түрде тәуелсіз ел атанғанымен, британ әскері Суэц каналы аймағында ұзақ уақыт қала берді. Бұл мысырлық қоғамда отарлық тәуелділіктің жалғасуы ретінде қабылданды.

1952 жылы Египетте «Еркін офицерлер» қозғалысы билікке келіп, монархияны құлатты. Көп ұзамай елдің саяси сахнасына Гамаль Абдель Насер шықты. Ол Мысырды сыртқы ықпалдан арылтуды, араб әлеміндегі беделін күшейтуді және экономиканы жаңғыртуды көздеді. Насердің басты жобаларының бірі — Асуан бөгетін салу болатын. Алайда АҚШ пен Ұлыбритания бұл жобаны қаржыландырудан бас тартқаннан кейін, Насер күтпеген әрі батыл қадам жасады.

1956 жылғы 26 шілдеде Египет Суэц каналын ұлттандыратынын жариялады. Бұл шешім Египет үшін егемендік актісі болса, Ұлыбритания мен Франция үшін бұрынғы ықпал аймағынан айырылудың ауыр белгісі болды. Насер каналдан түсетін табысты Асуан бөгетін салуға бағыттағысы келді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің дипломатиялық материалдарында да Насердің каналды бақылауға алып, оның кірісін Египеттің инфрақұрылымдық мақсатына пайдалануды көздегені көрсетіледі.

1956 жылғы Порт-Саид қаласының қираған көшелері

Ұлыбритания премьер-министрі Энтони Иден Насердің бұл қадамын ұлттық мүддеге жасалған ауыр соққы деп бағалады. Франция да Египет президентіне қарсы болды, себебі Насер Алжирдегі ұлт-азаттық қозғалысты қолдады деп есептелді. Осылайша Лондон мен Париж Суэц каналын қайта бақылауға алу және Насерді биліктен тайдыру үшін жасырын әскери жоспар құра бастады.

Бұл жоспарға Израиль де қосылды. 1956 жылғы 29 қазанда Израиль әскері Синай түбегіне басып кірді. Артынша Ұлыбритания мен Франция екі тарапқа ультиматум қойып, өздерін «бітімгер күш» ретінде көрсетуге тырысты. Египет талапты қабылдамаған соң, 31 қазанда британ және француз авиациясы Египет нысандарын бомбалай бастады. Кейін Порт-Саид пен Порт-Фуад маңына десант түсірілді. Imperial War Museums дерегіне сәйкес, бұл дағдарыс Ұлыбритания, Франция және Израильдің Египетке қарсы әскери әрекеті ретінде тарихта қалды және соғыстан кейінгі британ саясаты үшін шешуші сынақ болды.

Порт-Саид көшесіндегі британ әскери техникасы

Әскери тұрғыдан алғанда, Ұлыбритания мен Франция бастапқыда басымдыққа ие болды. Бірақ саяси майданда олар толық жеңіліске ұшырады. Әлемдік қоғамдық пікір Египет жағына ойысты. Ең маңыздысы — АҚШ пен Кеңес Одағы сирек кездесетін жағдайда бір позициядан көрінді: екеуі де шабуылды айыптады. Вашингтон Лондонға Халықаралық валюта қоры арқылы берілетін қаржылық көмекті тоқтату тетігін пайдаланып қысым жасады. Мәскеу болса Лондон мен Парижге қатаң ескерту жасады.

Осы қысымнан кейін Ұлыбритания атысты тоқтатуға мәжбүр болды. Франция да одақтасының соңынан ерді. БҰҰ-ның алғашқы ірі бітімгерлік операцияларының бірі дәл осы дағдарыстан кейін басталды. Британ және француз әскерлері Египеттен шығарылды. Израиль де кейін Синайдан кетуге мәжбүр болды.

БҰҰ күштерінің келуін қарсы алған мысырлықтар

Суэц дағдарысының салдары бір ғана каналдың тағдырымен шектелген жоқ. Бұл оқиға Ұлыбритания мен Францияның әлемдік саясаттағы бұрынғы үстем рөлінен айырылғанын ашық көрсетті. Бұдан былай олар АҚШ-тың позициясын елемей, ірі халықаралық әскери операция жүргізе алмайтынын түсінді. Imperial War Museums бұл дағдарыстың Ұлыбританияны «екінші қатардағы держава» ретінде қабылдауға мәжбүр еткенін атап өтеді.

Египет үшін бұл дағдарыс әскери жеңіс емес еді. Елдің қалалары зардап шекті, бейбіт тұрғындар қаза тапты, инфрақұрылым бүлінді. Бірақ саяси тұрғыдан Насер жеңімпаз бейнесінде қалды. Ол араб әлемінде еуропалық империализмге қарсы тұрған көшбасшы ретінде қабылданды. Суэц дағдарысынан кейін араб ұлтшылдығы күшейіп, Таяу Шығыстағы күштер тепе-теңдігі қайта қалыптасты.

АҚШ үшін бұл оқиға аймақтағы жаңа жауапкершіліктің басталуы болды. Ұлыбритания мен Францияның беделі әлсіреген соң, Вашингтон Таяу Шығыстағы басты батыстық ойыншыға айналды. Кеңес Одағы да осы жағдайды пайдаланып, араб әлеміндегі ықпалын арттырды. Осылайша Суэц каналы айналасындағы дау қырғи-қабақ соғыстың Таяу Шығыста тереңдеуіне жол ашты.

Суэц дағдарысы тарихта бір дәуірдің аяқталғанын жариялаған оқиға ретінде қалды. Бұл — ескі империялардың соңғы бұлқынысы, отарсыздану дәуірінің күшеюі және жаңа жаһандық тәртіптің орнығуы еді. 1956 жылы Египет жағалауындағы оқиға әлемге бір шындықты көрсетті: енді халықаралық саясатты Лондон мен Париж емес, Вашингтон, Мәскеу және тәуелсіздікке ұмтылған жаңа мемлекеттер айқындай бастады.