ҚЫТАЙ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ҚҰЛАУЫ

Цин әулетінің дағдарысы, революция және 1912 жылғы бетбұрыс

XIX ғасыр басындағы Цин империясының кеңістігі Қытайдың қаншалықты алып мемлекет болғанын көрсетеді.
Дереккөз: Kallgan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 / GFDL.

Қытай өркениеті адамзат тарихындағы ең көне әрі ықпалды өркениеттердің бірі саналады. Қағаз, баспа ісі, оқ-дәрі сияқты ұлы жаңалықтарды дүниеге әкелген бұл ел мыңдаған жыл бойы әулеттер ауысқанымен, империялық басқару жүйесін сақтап келді. Қытайлықтар өз мемлекетін Чжунго, яғни «Орталық мемлекет» деп атады. Ал императорлар өз билігін «Аспан мандаты» арқылы заңдастырып, елді біртұтас тәртіп пен үйлесім ішінде ұстауға тырысты.

1644 жылдан бастап Қытайды Цин әулеті басқарды. Бұл әулеттің негізін қалағандар маньчжурлар еді, бірақ ел халқының басым көпшілігі хан қытайларынан тұрды. XIX ғасырдың басында Цин империясы Тынық мұхитынан Гималайға дейін, солтүстік далалардан Оңтүстік Қытай теңізіне дейін созылған аса ірі мемлекет болды.

Консервативті жүйенің әлсіреуі

Сырттай қуатты көрінген империяның ішкі жүйесі біртіндеп әлсірей бастады. Қытай қоғамы Конфуций іліміне сүйенген қатаң тәртіппен өмір сүрді. Мемлекеттік қызметке өту үшін жастар жылдар бойы көне мәтіндерді жаттап, императорлық емтихан тапсыратын.

Бұл жүйе ұзақ уақыт тұрақтылық берді, бірақ жаңа заман талаптарына бейімделуді баяулатты. Әлемде өнеркәсіп, әскери технология және теңіз саудасы қарқынды дамып жатқанда, Қытай әлі де дәстүрлі басқару мен оқшауланған саясатқа сүйенді.

Апиын соғыстары және «қорлық ғасыры»

XIX ғасырда Қытайдың әлсіздігі Батыс державаларының қысымымен айқын көрінді. Британия Үндістаннан Қытайға заңсыз апиын тасымалдап, одан үлкен пайда тапты. Ел ішінде есірткі індеті күшейді. 1839 жылы Қытай билігі апиынды тәркілеп, жойғаннан кейін Британия соғыс ашты.

Технологиялық жағынан артта қалған Қытай әскері британ флотына төтеп бере алмады. 1842 жылы Нанкин келісімі жасалып, Қытай бес портын шетел саудасына ашуға және Гонконгты Британияға беруге мәжбүр болды. Бұл оқиға Қытай тарихында «Қорлық ғасырының» басы ретінде есте қалды.

1842 жылғы Нанкин келісіміне қол қою. Бұл Қытайдағы «тең емес келісімдердің» алғашқысы болды.
Дереккөз: John Platt / John Burnet, Wikimedia Commons, Public Domain.

Ішкі дағдарыс: Тайпин көтерілісі

Сыртқы қысыммен қатар, елдің ішінде де жағдай ауырлады. Тайпин көтерілісі 1850-1864 жылдары оңтүстік және орталық Қытайды күйретті. Бұл азаматтық соғыс ондаған миллион адамның өмірін қиды және Цин билігінің елді бұрынғыдай басқара алмай қалғанын көрсетті.

Көтеріліс тек әскери қақтығыс емес, қоғамдағы әлеуметтік, діни және экономикалық наразылықтардың жинақталған көрінісі болды. Империя аман қалғанымен, оның беделі мен ресурстары қатты әлсіреді.

Тайпин көтерілісін басу бейнеленген Цин дәуірінің суреті.
Дереккөз: Wikimedia Commons, Public Domain Mark.

Жапониядан жеңілу және Боксер көтерілісі

1895 жылы Жапониямен соғыстағы жеңіліс Қытай үшін ерекше ауыр соққы болды. Бұрын Қытай өзінен төмен санаған Жапония қысқа уақыт ішінде жаңарып, қуатты әскери мемлекетке айналған еді. Ал Цин империясы артта қалған, әлсіз мемлекет ретінде көрінді.

Осы қорлықтар халықтың ашу-ызасын күшейтті. 1899 жылы Солтүстік Қытайда «Әділет пен үйлесім жасағы» пайда болды. Тарихта олар «боксерлер» деген атпен белгілі. Олар шетелдіктерге, христиан миссионерлеріне және Батыс ықпалына қарсы шықты. 1900 жылы императрица Цыси бұл қозғалысты қолдады, бірақ Сегіз державаның әскері Пекинге кіріп, көтерілісті басып-жаншыды. Қытайға ауыр өтемақы төлеу міндеттелді.

Боксер көтерілісі және Сегіз державаның Қытайға басып кіру бағыты.
Дереккөз: SY, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Кеш басталған реформалар

Боксер көтерілісінен кейін Цин билігі реформалар жасауға мәжбүр болды. Ескі мемлекеттік емтихан жүйесі жойылып, Батыс үлгісіндегі мектептер ашыла бастады. Әскер жаңартылып, офицерлер даярлау жақсарды. Конституциялық басқаруға көшу туралы алғашқы қадамдар жасалды.

Алайда бұл реформалар тым кеш басталды. Қоғамның бір бөлігі монархияны құтқаруға емес, оны толық құлатуға ұмтылды. Революциялық идеялар әсіресе қала тұрғындары, студенттер, жаңа армия бөлімдері және шетелде білім алған қытайлар арасында күшейді.

Императрица Цыси - Цин сарайындағы шешуші саяси тұлғалардың бірі.
Дереккөз: Wikimedia Commons, Public Domain.

Сунь Ятсен және республика идеясы

Осы кезеңдегі ең белгілі революционер Сунь Ятсен болды. Ол дәстүрлі конфуцийшіл элитаға ұқсамайтын: христиан дінін қабылдаған, шетелде білім алған, ағылшын тілін меңгерген саясаткер еді. 1905 жылы ол Токиода Тунмэнхуй ұйымын құрып, Цин әулетін құлатып, Қытайда республика орнатуды мақсат етті.

Оның «үш халықтық қағидасы» - ұлтшылдық, демократия және халық әл-ауқаты - жаңа Қытайдың идеологиялық негізіне айналды. Сунь Ятсен үшін Қытайды құтқарудың жолы ескі әулетті сақтауда емес, халыққа сүйенген жаңа мемлекет құруда еді.

Сунь Ятсен

Юань Шикай

Революция тағдырында Сунь Ятсеннің идеялық ықпалы мен Юань Шикайдың әскери-саяси күші қатар шешуші рөл атқарды.
Дереккөз: Sun Yat-sen portrait and Yuan Shikai inauguration images, Wikimedia Commons.

1911 жыл: Учан көтерілісі және революцияның таралуы

1911 жылы Хубэй провинциясындағы Учан қаласында көтеріліс басталды. Жаңа армияның бір бөлігі революционерлер жағына шықты. Көтеріліс тез арада басқа аймақтарға тарады. Алты апта ішінде Қытайдың 26 провинциясының 16-сы император билігінен тәуелсіздігін жариялады.

Ел азаматтық соғыс жағдайына түсті. Осы хаос кезінде Тибет пен Сыртқы Моңғолия да Қытайдан бөлінетінін мәлімдеді. Цин сарайы жағдайды күшпен тоқтатуға тырысты, бірақ империяны ұстап тұрған саяси тіректер бірінен соң бірі құлай бастады.

1911 жылғы Учан көтерілісінен кейінгі Уханьдағы үкімет орны.
Дереккөз: Mongol, Wikimedia Commons.

Империяның соңғы күні

1912 жылғы 1 қаңтарда Нанкинде Қытай Республикасы жарияланып, Сунь Ятсен уақытша президент болды. Бірақ жаңа республика бірден бүкіл елді бақылауға ала алмады. Солтүстіктегі қуатты Бэйян армиясын генерал Юань Шикай басқарды.

Қытайды біріктіру үшін Сунь Ятсен Юань Шикайға мәміле ұсынды: егер ол Цин әулетін тақтан бас тартқызса, президенттік қызмет соған беріледі. 1912 жылғы 12 ақпанда алты жасар император Пу И тақтан бас тартты. Осылайша Қытайдағы екі мың жылдан астам уақытқа созылған империялық билік аяқталды.

Қытай империясының құлауы бір ғана көтерілістің нәтижесі емес еді. Оның түбінде бірнеше терең себеп жатты: ескі басқару жүйесінің заманға бейімделмеуі, Батыс державаларының қысымы, әскери және технологиялық артта қалу, ішкі әлеуметтік дағдарыстар, ұлтшылдық пен революциялық идеялардың өсуі.

1912 жылы императордың тақтан бас тартуы Қытай тарихындағы үлкен бетбұрыс болды. Бұл оқиға ежелгі империялық дәуірді аяқтап, республика дәуірін бастады. Бірақ жаңа Қытай бірден тыныштыққа қол жеткізе алмады: алда әскери билеушілер кезеңі, азаматтық соғыстар және жаңа саяси күрестер тұрды.

Пу И - Қытайдың соңғы императоры.

Неліктен империя құлады?

Басты себеп - ескі басқару жүйесінің жаңа әлемге бейімделе алмауы. Сыртқы қысым мен ішкі көтерілістер осы әлсіздікті ашық көрсетті, ал реформалар басталған кезде империяны сақтап қалуға уақыт аз қалған еді.