Байлықтың көлеңкесіндегі құрлық: Африка неге әлі де кедейлікпен күресіп келеді?

Дүниежүзілік банк дерегінше, 2024 жылы Субсахаралық Африкада шамамен 464 млн адам аса кедейлік жағдайында өмір сүрген. Бұл сан жай ғана статистика емес; бұл - электр жарығы тұрақсыз ауыл, суы алыстағы үй, мектебі тар бала, жолы жоқ фермер, ауруханаға жете алмай қалған ана. Өңірде экономикалық өсім бар: 2025 жылы Субсахаралық Африка экономикасы 3,8% өседі деп болжанған. Бірақ бұл өсім халықтың өмір сапасын күрт өзгертуге әзірге жеткіліксіз.

Сурет 2. Африкадағы білім көрінісі - құрлық болашағының басты кілті мектеп пен адами капиталда екенін еске салады.

Африканың кедейлігін табиғатпен ғана түсіндіру - тым жеңіл жауап. Иә, құрлықтың бір бөлігінде құрғақшылық, су тапшылығы, шөлейттену, климаттық тәуекелдер бар. Сахара ғасырлар бойы сауда мен мәдени алмасудың табиғи бөгеті болды. Бірақ Африка ешқашан «тарихсыз» немесе «өркениетсіз» кеңістік болған емес. Бұл жерде Мали, Сонгай, Аксум, Ұлы Зимбабве сияқты мемлекеттер өмір сүрді. Африканың бүгінгі мәселесі халықтың қабілетсіздігінен емес, тарихтың қатал бұрылысынан, сыртқы үстемдіктен және әлсіз институттардан қалыптасты.

Ең ауыр жара- отарлық кезең. Еуропалық державалар Африканы карта үстінде бөліске салғанда, шекараларды жергілікті халықтардың тіліне, мәдениетіне, тарихи байланысына қарап сызған жоқ. Бір халық бірнеше елге бөлінді, ал бір-бірімен тарихи бәсекеде болған қауымдар бір мемлекеттің ішіне күштеп кіргізілді. Кейін бұл шешімдердің салдары саяси тұрақсыздық, азаматтық қақтығыс, билік үшін күрес және әлсіз ұлттық институттар түрінде көрінді. Сіз берген бастапқы материалда да Африка мәселесінің табиғи, тарихи және сыртқы саяси себептері кең қозғалған.

Сурет 3. Кениядағы күн электр станциясы - Африка тек дағдарыс емес, жаңа энергетика мен технологиялық мүмкіндік кеңістігі екенін көрсетеді.

Отарлық экономика Африканы толыққанды өндіріс орталығына емес, шикізат көзіне айналдырды. Теміржолдар салынды, порттар ашылды, кен орындары игерілді. Бірақ олардың басты мақсаты жергілікті халықтың әл-ауқатын көтеру емес, алтынды, каучукты, мысты, алмазды, мұнайды сыртқа шығару болды. Яғни инфрақұрылым бар еді, бірақ ол ішкі дамуға емес, сыртқы тасымалға қызмет етті.

Бүгінде де осы модель толық үзілген жоқ. Африка жерінен алынған кобальт, мыс, сирек металдар, мұнай мен газ әлемдік технология, энергетика, көлік және әскери өнеркәсіпке қажет. Бірақ егер шикізат Африкадан шығып, өңдеу, брендтеу, жоғары қосылған құн басқа елдерде жасалса, құрлыққа табыстың аз бөлігі ғана қалады. Байлық жер астында бар, бірақ халықтың дастарқанына жетпей жатады.

Сурет 4. Ірі жол құрылысы - Африка үшін инфрақұрылым тек бетон емес, нарыққа, жұмысқа, білімге және медицинаға апаратын жол.

Африкадағы кедейліктің тағы бір себебі - нарықтардың өзара әлсіз байланысы. Бір елде өнім бар, екіншісінде сұраныс бар, бірақ жол, кеден, логистика, қаржы жүйесі және қауіпсіздік мәселелері сауданы тежейді. Сондықтан Африкалық құрлықтық еркін сауда аймағы үлкен үміт ретінде қарастырылып отыр. Дүниежүзілік банк бағалауынша, бұл келісім толық іске асса, 2035 жылға қарай 50 млн адамды аса кедейліктен шығаруға, ал өңірлік табысты 571 млрд долларға дейін арттыруға мүмкіндік береді.

Бірақ Африка туралы тек қасірет тілімен жазу - әділетсіздік. Бұл құрлықта әлемдегі ең жас халықтардың бірі өмір сүріп жатыр. БҰҰ Даму бағдарламасының дерегінше, Африкадағы медиандық жас - 19,7 жас, ал 2050 жылға қарай еңбекке қабілетті халық саны жүздеген миллион адамға артады. Бұл - дұрыс білім, жұмыс орындары, технология және әділ басқару болса, алып демографиялық мүмкіндік. Ал ондай саясат болмаса, дәл осы күш әлеуметтік қысымға айналуы мүмкін.

Сондықтан Африканың басты сұрағы - «неге кедей?» дегеннен гөрі тереңірек. Нақты сұрақ: Африка өз байлығын өз халқына қалай жұмыс істете алады? Жауап шикізатты сыртқа сатуда емес, оны өңдеуде; шетелдік көмек күтуде емес, ішкі нарықты күшейтуде; кезекті геосаяси ойыншыға сүйенуде емес, өз институттарын нығайтуда.

Африкаға аяушылықпен қарау жеткіліксіз. Оған әділдікпен қарау керек. Себебі бұл құрлықтың кедейлігі - тек Африканың мәселесі емес. Әлемдік смартфондарда, электр көліктерінде, зергерлік бұйымдарда, энергетикалық жобаларда Африка жерінің ізі бар. Демек, Африканың тағдыры - әлемдік экономиканың ар-ожданына қойылған сұрақ.