Алтай – адамзаттың алғашқы шаңғы мәдениетінің бесігі
Алтай тауларындағы Дөңдібұлақ үңгірінен табылған жартас суреттері әлемдегі ең көне шаңғы мәдениетінің дәлелі саналады. Ғалымдардың пікірінше, жасы 10–12 мың жылға жететін бұл петроглифтер адамзаттың қарлы ортаға бейімделу тарихын жаңа қырынан танытады.
Адамзат дамуының ерте кезеңдерін зерттеуде жартас өнері (петроглифтер) ежелгі қоғамдардың тек күнделікті тіршілігін ғана емес, сонымен қатар олардың қоршаған ортаның экстремалды жағдайларына когнитивтік, әлеуметтік және технологиялық реакцияларын қайта жаңғыртуға мүмкіндік беретін маңызды құжаттық айғақ қызметін атқарады.1 Жазу пайда болғанға дейінгі дәуірде петроглифтер алғашқы қауымдық тайпалардың экологиялық бейімделуін, мифологиялық түсініктерін және мәдениетнаралық байланыстарын көрсететін ақпарат тасымалдаудың негізгі формасы болды. Осы тұрғыда Еуразияның қақ ортасында орналасқан Алтай таулары ежелгі өркениеттердің бірегей тоғысқан жері және мыңжылдықтар құпиясын сақтаушы.
Қысқы көлік түрлерінің шығу тегі туралы ғылыми түсініктерді түбегейлі өзгерткен заманауи археологияның ең маңызды жаңалықтарының бірі – Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы Алтай аймағындағы Хандегат (Handegat) моңғол ұлттық ауылының аумағында орналасқан Дөңдібұлақ (Dundebulak/Dunde Bulaq) үңгірлерінен жартас суреттерінің табылуы болды. 2005 жылы бұл жерден шаңғы тепкен аңшылар бейнеленген бірегей петроглифтер табылып, ол әлемдік ғылыми қауымдастықтың назарын бірден өзіне аударды. Археологтар мен тарихшылардың мұқият зерттеулеріне сәйкес, бұл жартас суреттері палеолиттің соңғы кезеңіне жатады — олар шамамен 10 000 – 12 000 жыл бұрын қашалған, ал кейбір батыл болжамдар бойынша бұл тәжірибенің тамыры 30 000 жыл бұрынғы өткенге баруы мүмкін.
Бұл керемет көнелік қалыптасқан еуропацентристік теорияларға қарсы тұрады. Бұрын шаңғы мәдениеті Солтүстік Еуропада немесе Ресейдің солтүстік-батысында пайда болған деп есептелген, ондағы ең көне олжалар 4500 жыл (Швеция), 5000 жыл (Норвегия) және 8000 жыл (Ресей) деп бағаланды. Дөңдібұлақтағы олжалар хронологиялық басымдық азиялық Алтайға тиесілі екенін көрсетеді.
2006 жылы Қытайдың шаңғы қауымдастығы мен бір топ зерттеушілер Алтайды «әлемдегі шаңғы спортының отаны» деп жариялап, ресми мәлімдеме жасады. Бұл үдерістің шарықтау шегі 2015 жылдың қаңтарындағы тарихи конференция болды, онда әлемнің 18 елінен (соның ішінде Норвегия, Швеция, Финляндия және АҚШ) 30-дан астам беделді ғалымдар мен шаңғы тарихы бойынша мамандар Қытай Алтайына жиналды. Артефактілерді зерттей келе, олар бірауыздан «2015 жылғы Алтай декларациясына» қол қойып, бұл аумақты адамзат тарихындағы шаңғы мәдениетінің ең көне және маңызды ошағы ретінде ресми түрде мойындады.
Бұл есеп Дөңдібұлақ петроглифтерінің морфологиялық ерекшеліктерін, мерзімдеу әдістерін (соның ішінде гиперспектрлік визуализацияны), олардың кеңірек еуразиялық жартас өнері контекстімен (соның ішінде Қазақстанның — Сарыарқа, Бурабай, Сандықтау ескерткіштерімен) байланысын және ежелгі технологиялардың бүгінгі күнге дейінгі үздіксіз этнографиялық сабақтастығын қарастыра отырып, оларға толық талдау ұсынады.
Дөңдібұлақ жартас өнерінің морфологиялық және стилистикалық талдауы
Ескерткіштің топографиясы мен композициялық құрылымы
Дөңдібұлақ жартас өнері кешені Алтай аймағындағы Хандегат болысынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 4 шақырым жерде орналасқан. Бұл аумақта археологтар суреттері бар бес негізгі жартас баспанасын (үңгірлерді) анықтады. Оның ішінде саңылауының ені 3,23 метр, биіктігі 1,18 метр болатын № 1 үңгір (Dunde Bulaq I) ерекше қызығушылық пен ғылыми құндылыққа ие.3 Дәл осы үңгірдің төбесінде өзінің динамикасымен және анатомиялық дәлдігімен таң қалдыратын көрініс сақталған.
Суретте жабайы жылқылар, қабандар, бизондар мен бұғылар бейнеленген жабайы жануарлар тобын қуып келе жатқан жеті (кейбір деректерде онға дейін) адамның бейнесі көрсетілген. Таңқаларлық факт — бұл ежелгі фигуралардың биомеханикасы қазіргі шаңғышылардың қозғалыстарымен іс жүзінде бірдей. Аңшылар тізелерін қатты бүгіп, денелерін алға ұмсынған күйде бейнеленген; олар қолдарына ұзын жалғыз таяқ (шаңғы таяқтарының прототипі) ұстаған, ал аяқтарында қысқа шаңғылар немесе сырғанау тақталары (snowboard-like implements) анық көрінеді.
Қазіргі зерттеушілерге бұл композицияның өте жанды және шынайы көрінетіні соншалық, оны «шаңғымен топтық аң аулау» бейнеленген әлеуметтік желілердегі постпен салыстырады. Фигуралар қатарға тұрғызылып, қарлы кеңістікте жылдам сырғанаудың оптикалық иллюзиясын тудырады. Мұндай кинематикалық дәлдік палеолит дәуіріндегі суретшінің сырғанау физикасы мен қозғалыс анатомиясын терең түсінгенін көрсетеді. Бұл адамдар қар үстімен жай ғана қозғалған жоқ; олар қашып бара жатқан олжаны қуу кезінде жоғары жылдамдыққа жету үшін шаңғыны тактикалық артықшылық (ski-assisted hunting) ретінде пайдаланды. Тахтубек (Tahtubek) таулы аймағында табылған қосымша петроглифтер де шаңғы тепкен, таяқ ұстаған және жебе толы қорамсақ асынған аңшыларды көрсетеді, бұл алтайлықтардың ата-бабалары әзірлеген шаңғы тебу әдістері мен аман қалу стратегияларының жоғары әралуандығын суреттейді.
Стильдер эволюциясы: реализмнен абстракцияға
Дөңдібұлақ кешенінің ішіндегі әртүрлі үңгірлерді талдау көркемдік стильдердің күрделі эволюциясын көрсетеді. Атап айтқанда, Dunde Bulaq IV үңгіріндегі жартас суреттері жоғары реализмімен ерекшеленеді, ал Dunde Bulaq II үңгіріндегі фигуралар өте қарапайым әрі сұлбалық түрде берілген.3 Атақты шаңғышылар көрінісі бар № 1 (Dunde Bulaq I) үңгір реализм мен қарапайымдылық арасындағы теңгерімді сақтайтын өтпелі стильді көрсетеді.3 № 1 үңгірдің зооморфтық тобында үш түрі басым: жабайы жылқылар, жабайы есектер (құландар) және бизондар. Алайда, зерттеушілер денесі алдыңғы жағынан артқа қарай біртіндеп тарылатын, ал тұмсығының ұзындығы денесінің үштен бірін құрайтын жабайы қабанның фигурасын да анықтады.
Dunde Bulaq IV үңгірінен табылған жануарлар фигураларының бір-бірімен айқын өзара әрекеттесуінсіз қабаттасуы сияқты композициялық ерекшеліктер көршілес Моңғолиядағы Арал-Толгой (Aral Tolgoi) петроглифтерінде және Ресей Алтайындағы Қалбақ-Тас (Kalbak-Tash) кешенінде тікелей ұқсастықтар табады. Осы ескерткіштерге салыстырмалы талдау жүргізген Кубарев және оның әріптестері бұл стилистикалық белгілердің тамыры неолит пен ерте қола дәуіріне барады деген қорытындыға келді. Ежелгі аңшылар популяциясының жоғары ұтқырлығын ескерсек, орасан зор аумақта ортақ иконографиялық канондардың болуы Ұлы Жібек жолы пайда болғанға дейін-ақ еуразиялық далаларда үздіксіз мәдени алмасу болғанын дәлелдейді.
Озық технологияларды қолдану: Мерзімдеу және спектрлік талдау
Жартас өнерінің хронологиялық атрибуциясы әлемдік археологиядағы ең қиын міндеттердің бірі болып қала береді. Қабатталған қорымдар немесе қоныстардан айырмашылығы, петроглифтерде «шөгу сәті» (depositional process) жоқ. Олар жасалған сәттен бастап қоршаған ортаның агрессивті әсеріне: жел эрозиясына, температураның ауытқуына, жауын-шашын мен биоыдыратушылардың әсеріне үнемі ұшырайды.
Дегенмен, алтай суреттері факторлардың бірегей үйлесуінің арқасында бүгінгі күнге дейін сақталған. Хэбэй педагогикалық университеті (Hebei Normal University) жанындағы Жартас өнерін мерзімдеу және сақтау халықаралық орталығының зерттеушілері Алтай климатының құрғақтығы қуатты табиғи консервант рөлін атқарғанын көрсетеді. Сонымен қатар, пиктограммалардың баспаналардың ішінде терең орналасуы және тибеттік буддизм дәстүріндегі бұл үңгірлердің киелі мәртебесі кездейсоқ келушілерді тиімді үркітіп, көптеген ғасырлар бойы вандализмнен қорғауды қамтамасыз еткен.
Гиперспектрлік визуализация: көрінетін спектрден тыс шығу
Уақыт өте келе қатты оңған суреттерден барынша көп ақпарат алу үшін озық гиперспектрлік визуализация (HSI) қолданылды. Фу Ихао (Fu Yihao) бастаған ғалымдар тобы Dunde Bulaq I үңгіріне бұрын-соңды болмаған зерттеу жүргізді, оның нәтижелері 2024 жылы беделді Heritage Science журналында жарияланды.
Толқын ұзындығының кең ауқымында жұмыс істейтін SPECIM IQ гиперспектрлік камераларын пайдалана отырып, ғалымдар тек көрінетін элементтерді құжаттап қана қоймай, адам көзіне көрінбейтін жасырын пигмент қабаттарын да анықтай алды. Мәліметтерді өңдеу процесінде сигналды ыдырату, пигменттерді жіктеу, үздіксіз спектрді жою (continuum removal) және гистограмманы созу (histogram stretching) сияқты күрделі алгоритмдік әдістер қолданылды. Бұл әдістер тас бетіндегі қызыл жоса мен басқа да минералды бояулардың таралуын сандық бағалауға мүмкіндік берді.
Фрескалардың бастапқы көрінісін виртуалды түрде қалпына келтіру үшін Dark channel prior, Criminisi және Retinex математикалық модельдері қолданылды. Спектрлік талдаудың маңызды жаңалығы «Адам 1» және «Жылқы 2» фигураларына арналған спектрлік қисықтардың іс жүзінде бірдей шыңдар мен ойпаттарды көрсетуі болды. Бұл суретшінің бір химиялық көзден алынған пигментті пайдаланғанын және композицияға кейінірек элементтер қосылды деген нұсқаны жоққа шығара отырып, бұл фигураларды бір уақытта салғанын дәлелдейді.
Хронологиялық пікірталастар: Палеолит пе, әлде Қола дәуірі ме?
Дөңдібұлақтағы шаңғышылардың нақты жасы туралы мәселе қызу пікірталас тудыруда. Қытай археологиялық қауымдастығының көп бөлігі, соның ішінде Шыңжаң мәдени мұра институтының сарапшысы Лю Эньго (Liu Enguo), ескерткішті палеолиттің соңына жатқыза отырып, оны 10 000 – 12 000 жыл бұрынғы уақытпен мерзімдейді. Алтайдың құрметті азаматы және шаңғы тарихшысы Шань Чжаоцзянь (Shan Zhaojian) сияқты кейбір зерттеушілер мұзбасулар туралы геологиялық деректерге сүйене отырып, алғашқы шаңғы тәжірибесі бұл жерде 10 000 – 30 000 жыл бұрын пайда болуы мүмкін деп мәлімдейді.
Екінші жағынан, анағұрлым кейінгі мерзімдеуді жақтайтын аргументтер де бар. Американдық және еуропалық зерттеушілер (мысалы, Якобсон-Тепфер) Дөңдібұлақпен стилистикалық ұқсастығы бар бұл аймақтағы жосамен салынған көптеген суреттер қола дәуіріне дейінгі кезеңге немесе ерте қолаға (шамамен 4000 жыл бұрын) тиесілі болуы мүмкін деп болжайды. Зәйтүн тәрізді дөңгелек ыдыстармен және тас мүсіндерімен ерекшеленетін чемурчек мәдениетінің (Chemurchek culture) ескерткіштерінің дәл осы аймақта болуы Алтайдың неолит пен қола дәуірінің тоғысында күрделі демографиялық және мәдени процестерге тартылғанын көрсетеді. Уотчман мен Тан Хуэйшэннің микроэрозиялық мерзімдеу әдісін (micro-erosion dating) қолдануы да хронологиялық шкалаларға түзетулер енгізеді. Алайда, тіпті консервативті 8000–10 000 жылдық мерзімдеуді қабылдағанның өзінде, Алтай шаңғының пайда болу уақыты бойынша ғаламшардың басқа аймақтарынан әлдеқайда алда тұр.
Еуразияда шаңғы мәдениетінің пайда болуының салыстырмалы хронологиясы
Алтайлық олжаның революциялық сипатын объективті түсіну үшін оны шаңғы тарихына қатысты басқа да әлемдік артефактілердің кең контекстіне орналастыру қажет. Ұзақ уақыт бойы шаңғыны ойлап табу монополиясы шымтезек батпақтарынан табылған ежелгі ағаш шаңғылардың сынықтарына сүйенген скандинавиялық және ресейлік ғалымдарға тиесілі болды.
Ежелгі шаңғы тарихына қатысты ескерткіштер мен артефактілер әлемнің әр түкпірінен табылған. Оларды хронологиялық және географиялық орналасуына қарай мәтін түрінде былай сипаттауға болады:
Қытайдың Шыңжаң аймағындағы Алтай тауларында орналасқан Дөңдібұлақ (Dundebulak) ескерткішінен шамамен 10 000 – 12 000 жыл бұрынғы, яғни соңғы палеолит кезеңіне жататын жартас кескіндемесі табылған. Жосамен салынған бұл тарихи суретте қысқа шаңғы тепкен және қолына таяқ ұстаған жеті аңшы бейнеленген.
Ресей аумағында бірнеше маңызды жәдігерлер бар. Соның бірі – Коми Республикасы, Вычегда өзенінің алабындағы Вис I (Vis I) орнынан шымтезектің арасынан табылған ағаш шаңғы сынығы. Оның ұшы жануардың, нақтырақ айтқанда бұланның басы пішінінде сәнделіп ойылған. Бұл артефакт б.з.д. 6 000 – 6 300 жылдарға немесе мезолит кезеңіне (шамамен 8000 жыл бұрын) тиесілі (Негізгі көз: 6). Сондай-ақ, Ресейдегі Ақ теңіз жағалауында орналасқан Залавруга (Zalavruga) тарихи орнында б.з.д. 2 000 – 2 500 жылдар шамасында қашалған, шаңғы тепкен аңшылардың бұланды қуып бара жатқан сәті бейнеленген петроглифтер сақталған.
Скандинавия мен Солтүстік Еуропа елдерінде де көне шаңғының іздері көп кездеседі. Швеция аумағындағы Калвтреск (Kalvträsk) елді мекенінде батпақтан қазып алынған ежелгі ағаш шаңғы шамамен б.з.д. 3 623 – 3 110 жылдарға (шамамен 5200 жыл бұрын) жатады (Негізгі көз: 18). Сонымен қатар, осы елде табылған Хотинг (Hoting) көне шаңғысының бедерлі жотасы, яғни қарапайым бекіткіші бар. Ол шамамен 5 000 жыл бұрын жасалған.
Ал Финляндияның Салла аймағындағы Сяркиаападан (Särkiaapa) б.з.д. 3 316 – 3 096 жылдармен мерзімделетін неолит дәуіріне тиесілі шаңғының сынығы табылған (Негізгі көз: 18). Норвегияның Нурланн аймағындағы Бөла (Bøla) және Рөдөй (Rødøy) жартас суреттерінде б.з.д. 2 000 – 3 500 жылдар аралығында салынған шаңғышылардың абстрактілі сұлбалары, яғни тарихта «Рөдөй адамы» және «Бөла адамы» деген атпен белгілі бейнелер сақталған.
1960 жылдары украиналық археолог Григорий Буров Солтүстік Ресейдегі Синдор көлінің маңындағы Вычегда өзенінің алабында орналасқан Вис I тұрағында сенсациялық жаңалық ашты. Органиканы сақтайтын тамаша анаэробты ортаны құрайтын шымтезек батпағында (ox-bow peat bog) жасы шамамен 8000 жылды (б.з.д. 6000 ж.) құрайтын, бұланның басы түрінде қашалған ұшы бар мезолиттік шаңғының сынықтары табылды. Бұл олжа ұзақ уақыт бойы б.з.д. 3000-3600 жылдармен белгіленген швед (Калвтреск, Хотинг) және фин (Сяркиаапа) артефактілерін екінші орынға ысырып, абсолютті рекорд саналып келді.
Айта кететін жайт, Фенноскандияда табылған ағаш шаңғылардың көпшілігі қылқан жапырақты ағаштардан (негізінен қарағайдан) жасалған, олардың шайыры да батпақтарда сақталуға ықпал етеді. Алайда, мамандар атап өткендей, Азияда бұдан да көне ағаш олжалардың болмауы ол жерде шаңғы тәжірибесінің болмағанын білдірмейді — Алтайдың құрғақ таулы климатында органика жай ғана шаңға айналып ыдырайды, ал үңгірлердегі (Дөңдібұлақтағы сияқты) минералды пигменттер ондаған мыңжылдықтар бойы сақталуға қабілетті.
Бөла мен Рөдөйдегі норвегиялық петроглифтер шаңғышыларды бейнелейді, бірақ олардың абстрактілі пішіні көбінесе Дөңдібұлақ аңшыларының мүлдем анық және шынайы биомеханикасынан айырмашылығы, ғалымдар арасында бейнеленген заттарды нақты түсіндіруге қатысты дау тудырады. Осылайша, қытайлық мәліметтердің әлемдік хронологияға бірігуі қалың қарда жүру технологиясын бастапқыда қазіргі алтайлықтардың ата-бабалары (мүмкін, прототүркі немесе протоурал тайпалары) ойлап тапқанын және содан кейін ғана голоцен дәуіріндегі климаттың өзгеруімен және халықтың көші-қонымен бірге батысқа, Орал арқылы Скандинавияға баяу таралғанын дәлелдейді. Бұл саамдардың ата-бабалары өз дағдыларын (және зырян мен самодий шаңғыларына ұқсас шаңғыларды) Азияның терең қойнауынан әкелген деп сол кездің өзінде болжаған 17 ғасырдағы швед ғалымы Иоганнес Шефферустың гипотезасын растайды.
Технологиялық трансфер: Қолмен сырғанаудан атпен шаңғы тартуға (скиджоринг) дейін
Шаңғыны ойлап табу статикалық құбылыс болған жоқ. Уақыт өте келе бұл технология еуразиялық далалардың басқа да серпінді жетістіктерімен — ең алдымен жылқыны қолға үйретумен және металлургияның дамуымен біріктірілді. Бұл синергияны б.з.д. XVI-XV ғасырларда Еуразияның орманды-дала және таулы-тайга аймақтарының орасан зор аумақтарын қамтыған сейма-турбин трансмәдени феномені (Seima-Turbino transcultural phenomenon) тамаша суреттейді.
Бұл кезеңдегі шаңғы ісі эволюциясының ең жарқын дәлелі — 1966 жылы Владимир Матющенконың экспедициясы Омбы облысының (Батыс Сібір) Ростовка ауылының маңындағы қорымнан тапқан бірегей қола қанжар. Жоғалған балауыз моделі бойынша құю (lost-wax casting) күрделі технологиясын қолдана отырып құйылған бұл элиталық қару-жарақ затының сабының ұшында мүсіндік композиция бар. Онда қысқа шаңғыда тұрған, моңғолоидтық биік бет сүйегі бар адам бейнеленген; ол қолына массивті, қысқа аяқты атқа байланған тізгінді ұстап тұр.
Бұл керемет композиция шаңғышыны жануар сүйрейтін қозғалыс тәсілі — «скиджорингтің» (Skijoring) әлемдегі ең көне бейнесін білдіреді. Егер Дөңдібұлақ аңшылары тек өздерінің бұлшықет күшіне және тепе-теңдікті сақтауға арналған жалғыз таяққа сүйенсе, онда сейма-турбин металлургтері мен жылқы өсірушілері жылқының тарту күшін шаңғының төмендетілген үйкелісімен біріктіре отырып, алға үлкен қадам жасады. Бұл қысқы тайга мен орманды даланың қатал жағдайларында теңдессіз ұтқырлықты қамтамасыз етіп, орасан зор қашықтықтарды бағындыруға және аймақта үстемдік етуге мүмкіндік берді. Уақыт өте келе мұндай атты-шаңғы жарысы көріністері мифологиялық және ритуалдық сипатқа ие болды, бұл олардың элитаның салтанатты қаруына орналастырылуын түсіндіреді.
Этнографиялық сабақтастық: Қазіргі әлемдегі ежелгі технологиялар
Алтай аймағының ғылым үшін құндылығы өлі артефактілердің болуында ғана емес, сонымен қатар тірі этнографиялық дәстүрдің сақталуында. 10 000 жыл бұрын үңгір қабырғаларында салынған суреттерді Хом (Khom) сияқты Алтайдың түкпірдегі ауылдарында тұратын жергілікті халық — этникалық қазақтар мен тывалар әлі күнге дейін қолданады.16
Бұл шалғайдағы қарлы аймақтардың тұрғындары үшін жылқы терісімен (жылқы қамысымен) қапталған дәстүрлі шаңғылар температура Цельсий бойынша -30 градусқа дейін төмендейтін ұзақ қыс айларындағы жалғыз сенімді көлік құралы болып қала береді. Силанбек Шахеш (Silanbieke Shahesh) сияқты жергілікті қолөнершілер қамыс шаңғыларын жасау құпияларын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келеді.
Оларды жасау технологиясы материалдар физикасын тамаша түсінуді көрсетеді. Ағаш негіздің астыңғы жағы жылқының аяғының төменгі бөлігінен алынған терімен қапталады. Негізгі инженерлік құпия түк жабынының өсу бағытында жатыр. Сулита есімді жергілікті тұрғын сияқты шаңғышы алға сырғанаған кезде, жылқының түгі тегіс жатып, үйкелісті барынша азайтады және ылдиға немесе жазықтықта қозғалудың жоғары жылдамдығын қамтамасыз етеді. Алайда тауға көтерілген кезде түк тікірейіп, қар мен қабыршақ мұзға қадалып, шаңғының артқа сырғып кетуіне жол бермейтін (preventing slipping backward) мінсіз тежегіш механизм ретінде әрекет етеді. Сулита: «Бұл шаңғылармен мен ең биік тауларға шықтым. Жастық шағымда біз оларды аң аулауға немесе жоғалған малды іздеуге үнемі пайдаланатынбыз», - деп атап өтті.
«Тұяқтары» бар тақтайларды пайдаланатын динлин халқын сипаттайтын Хань әулетінің ежелгі қытай шежірелерінде (мысалы, «Шань Хай Цзин» мәтінінде) тіркелген шаңғылардың мұндай құрылымы (қысқа, жалпақ, терімен қапталған) Дөңдібұлақ үңгіріндегі суреттерге тамаша сәйкес келеді. Палеолиттік петроглифтен бастап қазіргі бақташыға дейінгі бұл үздіксіз мәдени жіп Алтайды адамзаттың бейімделуінің бірегей тірі мұражайына айналдырады.
Кеңірек аймақтық контекст: Сарыарқа мен Қазақстанның мегалиттері мен петроглифтері
Дөңдібұлақ феноменін Орталық Азияның іргелес аумақтарында орын алған мәдени процестерден оқшау қарастыру мүмкін емес. Алтайдың тау жүйелері біртұтас өркениеттік кеңістік құра отырып, Сарыарқа даласына (Орталық Қазақстан) және Тянь-Шань бөктеріне біртіндеп ауысады. Қазақстан аумағында жүргізіліп жатқан археологиялық зерттеулер жергілікті ескерткіштер мен алтай дәстүрлері арасындағы терең типологиялық байланыстарды анықтауда.
Тасқамал мегалиттік кешені (Бурабай)
2022 жылы Ә. Марғұлан атындағы Археология институтының Сергей Ярыгин (Sergey Yarygin) мен Серғазы Сәкенов бастаған экспедициясы Ақмола облысының Бурабай ауданындағы бірегей мегалиттік кешенді ауқымды зерттеуді бастады. Алып гранит блоктарынан қаланған орасан зор құрылысы үшін жергілікті тұрғындар бұл ескерткішті «Тасқамал» деп атап кеткен.
Кешеннің сәулеті қарағайлы орман ландшафтына үйлесімді енгізілген және ұзын мегалиттік қабырғалардан, пандустары бар жасанды террасадан, сыртқы платформалардан және көптеген менгирлер мен стелалардан (қойтас) тұрады. Батыс қабырғаның іргетасына органикалық түрде кіріктірілген тегістелген гранит тақтада қашалған жатқан бұқаның (немесе сиырдың) барельефтік бейнесінің табылуы таңқаларлық жаңалық болды. Бұл барельефтің Орталық Азияда тікелей аналогтары жоқ және ол алдын ала біздің заманымызға дейінгі 3-ші немесе 2-ші мыңжылдықтарға жатқызылады.
Зерттеушілер (соның ішінде түркияқ Ататүрік университетінің мамандары) Тасқамал кейінгі қола дәуіріндегі ежелгі алтын өндірушілер үшін ғибадат ету орны, діни орталық қызметін атқарған деген қорытындыға келді. Бурабай маңында 90-ға жуық ежелгі алтын кеніштері мен федоров (Fedorovo), алакөл және сарғар-алексеев мәдениеттері қоныстарының болуы бұл жерде кеншілер мен металлургтердің жоғары дамыған қоғамының қалыптасқанын көрсетеді.28 Бұқаның бейнесі аймақтағы ежелгі тайпалардың тотемдік және космологиялық көзқарастарының тұрақтылығын атап көрсете отырып, Дөңдібұлақтағы жабайы бұқалар мен бизондардың петроглифтерімен үндеседі. Қызылтөбе (Kyzyltobe) қорымындағы дольмен тәрізді тас құрылыс және Жұмақайдағы кромлехтер сияқты кешеннің ритуалдық нысандары күрделі әлеуметтік стратификация мен діни өмірді көрсетеді.
Антропоморфтық және зооморфтық жұмбақтар: Сандықтау мен Өлеңті
Жақында Ақмола облысының Сандықтау ауданында Төтенше жағдайлар министрлігі қызметкерлерінің (атап айтқанда, Әсет Жанғожиннің) күнделікті патрульдеуі кезінде гранит таста қашалған адам беті табылды. Өлшемі 27-де 21 см болатын бұл рельеф батыс-оңтүстік-батысқа бағытталған. Бет контуры бойынша терең соғылып жасалған, мұрын мен қас доғаларының Т-тәрізді нобайы, айқын көздері мен шығыңқы еріндері бар. Археолог Сергей Ярыгин бұл ескерткіш қола дәуіріне жататын үлкенірек ритуалдық кешеннің бір бөлігі болған болуы мүмкін екенін атап өтеді, дегенмен ерте темір ғасырының мүсіндерімен және ортағасырлық түркі балбалдарымен ұқсастығы пікірталастарға жол ашады.
Дөңдібұлақтағы қарапайым сұлбалы шаңғышылардан бастап Сандықтаудағы бет-әлпеттің портреттік бөлшектенуіне дейінгі бейнелеу өнерінің эволюциясы ежелгі қоғамдардың өзіндік санасындағы терең когнитивтік өзгерісті көрсетеді: ұжымдық іс-әрекеттерді тіркеуден бастап, жекелеуге және мүмкін нақты ата-бабаларды немесе құдайларды іләһиландыруға дейін.
Сарыарқаның солтүстік-шығыс шетінде (Павлодар облысы) террасаның тік беткейінде ашық қоңыр құмтасқа қашалған Өлеңті (Olenty) петроглифтері орналасқан. 1970-ші жылдары өлкетанушы О. Мооль ашқан олар 50-ден астам композицияны қамтиды. Өлеңті иконографиясы екі дәстүрге бөлінеді. Біріншісіне эротикалық жұптар, босану көріністері (құнарлылық культі), садақшылар және ұзын, жоғары қайрылған мүйіздері бар бұқалар жатады. Екінші дәстүр — бұл қола дәуірінің турбин-сеймин (Turbin-Seymin) стилі, оның айрықша ерекшелігі тән кекілі бар жылқылардың бейнелері болып табылады. Бұл дәстүр Қазақстан петроглифтері, алтай олжалары және сейма-турбин типті металлургиясы (Ростовка қанжарындағыдай) арасындағы тікелей хронологиялық және мәдени көпір қызметін атқарады.
Миграциялар және сақтардың «аң стилінің» пайда болуы
Б.з.д. 1 мыңжылдықтың басына қарай Орталық Азия климаттық өзгерістерге — даланың аридизациясының (құрғақшылығының) күшеюіне тап болды. Бұл жартас өнері дәстүрлерін тасымалдаушыларды құрғақ Сарыарқадан Іле Алатауы, Тарбағатай және Алтай тауларының бөктеріне көшуге мәжбүр етті, онда жаңа көшпелілер тұрағы (жайлау) қалыптасты.
Дәл осы фонда қазіргі Қарағанды және Ақмола облыстарының аумақтарын қамтыған ерте темір ғасырының тасмола мәдениеті (Tasmola culture) пайда болды. Бұл кезеңнің жарқын мысалы Бурабай ауданындағы Үлкенсор обасы болып табылады, онда бұғы мүйізінен жасалған бірегей құрама белдігі, қола қанжары және жебелері бар жауынгердің қабірі табылған. Мүйізден жасалған белдік Оралдан Алтай-Саян аймағына дейінгі ескерткіштерде аналогтарын тауып, номадтардың ұтқырлығы көлік инновацияларының (шаңғы немесе күйме арба сияқты) ғана емес, сонымен қатар элитаның эстетикалық канондарының да кедергісіз таралуын қамтамасыз еткенін көрсетеді.
Қола дәуіріндегі жергілікті дәстүрлердің және жаңа көші-қон толқындарының әсерінің синтезі нәтижесінде Алтай мен Сарыарқада әйгілі скиф-сақ «аң стилі» (animal style) қалыптасты. «Қанатты бұғылармен» қатар шығыңқы сабы бар қола айналардың (алтайлық Қалбақ-Тас ескерткішіне ұқсас) сирек кездесетін бейнелері қашалған Шу-Іле тауларындағы Шолақжиделі (Sholakzhideli) каньонының петроглифтері Алтайдан Тянь-Шаньға дейінгі таулы-дала дәлізінің біртұтас мәдени алмасу магистралі ретінде жұмыс істегенін түпкілікті растайды.
Институционализация және жаһандық мойындау: 2015 жылғы «Алтай декларациясы»
Ғылыми жаңалықтардың жалпыға бірдей танылған әлемдік фактілер мәртебесіне өтуі орасан зор ұйымдастырушылық және академиялық күш-жігерді талап етеді. Бұл үдерісте қытайлық көрнекті шаңғы сарапшысы, зерттеуші және шаңғыдан алғашқы ұлттық чемпион Шань Чжаоцзянь (Shan Zhaojian) маңызды рөл атқарды. Ол 1993 жылдан бастап шаңғының отаны Еуропада емес, Қытайда, нақтырақ айтсақ, Шыңжаңның Алтай тауларында орналасқан деген гипотезаны жүйелі түрде жинақтап, дәлелдеп келді. Американдық зерттеуші Нильс Ларсен (Nils Larsen, «Шыңғысханның көлеңкесіндегі шаңғылар» деректі фильмінің авторы) сияқты энтузиастармен серіктестікте Шань Чжаоцзянь бұл теорияны танымал етуде үлкен жұмыс атқарды. Оның қолдауымен аймақта дәстүрлі қамыс шаңғыларымен (Ancient Fur Ski Race) жыл сайынғы жарыстар өткізіле бастады.
Алғашқы ірі серпіліс 2006 жылдың 16 қаңтарында болды, ол кезде қытайлық археологтар мен спорт тарихшыларының тобы Алтайдың шаңғы спортының туған жері екенін салтанатты түрде мәлімдеп, алғашқы «Алтай декларациясын» жариялады. Алайда сөзсіз мойындалу үшін халықаралық консенсус қажет болды.
Сондықтан 2015 жылдың 14-18 қаңтары аралығында Алтай қаласында Ежелгі шаңғы мәдениетімен алмасу бойынша ауқымды Халықаралық форум (International Ancient Skiing Cultural Exchange Conference) өтті. Бұл форумға бастамашыл топтың жеке шақыруымен Азия, Еуропа және Американы ұсынатын әлемнің 18 мемлекетінен 30-дан астам жетекші тарихшы-ғалымдар, археологтар және қысқы спорт түрлері бойынша мамандар келді. Делегаттар арасында дәстүрлі түрде өздерін шаңғы мәдениетінің ата-бабалары санайтын Норвегия, Швеция, Финляндия және АҚШ өкілдері болды.
Конференция барысында сарапшылар далалық сапарларға шығып, Дөңдібұлақ үңгірін жеке зерттеді, қамыс шаңғыларын жасаудың дәстүрлі әдістерімен танысты және ұсынылған радиокөміртекті және гиперспектрлік мәліметтерді талдады. Дәлелдердің бұлтартпастығына қайран қалған 18 елдің ғалымдары 2015 жылдың 18 қаңтарында тарихи құжатқа — «2015 жылғы Алтай декларациясына» (2015 Altay Declaration) бірауыздан қол қойды. Қытай тарапының ғылыми зерттеулеріне құрметпен қарайтынын білдіретін декларация мәтіні бүкіл әлемге түпкілікті консенсусты жариялады: «Қытайлық Шыңжаң, Алтай — әлемдегі ең маңызды ежелгі шаңғы аймағы және адамзаттың шаңғы өркениетінің бесігі». Шань Чжаоцзянь өзі атап өткендей: «Біз адамзаттың шаңғы спортының күні алғаш рет қытайлық Алтайда шықты деп мақтанышпен айта аламыз». Бұл оқиғаның маңыздылығы 2022 жылы Бейжіңде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында тағы да атап өтілді, онда дикторлар шаңғы тарихын бүкіл әлемге таныстыра отырып, 2015 жылғы Алтай декларациясына ресми түрде сілтеме жасады.
Қазіргі маңызы: Жартас өнерінен тау шаңғысы мегакурорттарына дейін
2015 жылғы академиялық триумф Шыңжаңның Алтай аймағы үшін орасан зор әлеуметтік-экономикалық салдарға ие болды. Ресми «шаңғы отаны» мәртебесін алған аймақ қысқы туризм индустриясына инвестициялардың күрт өсуін бастан кешіріп, тарихи мұраны қуатты экономикалық драйверге айналдырды.
Алтайдың табиғи жағдайлары — ұзақ қыс маусымы, үлпілдек қардың молдығы (wild snow) және жайлы тау бедерлері — бұл жерде әлемдік деңгейдегі тау шаңғысы курорттарын салуға мүмкіндік берді. Алтай қаласының орталығынан бір шақырым жерде орналасқан Цзянцзюньшань курорты (Jiangjunshan International Ski Resort) жалпы ұзындығы 58 шақырым болатын 51 трассаны ұсынады, оның екеуі Халықаралық шаңғы спорты федерациясымен (FIS) ресми түрде сертификатталған.
Тағы бір флагмандық жоба — Азиядағы ең ұзын тау шаңғысы трассасымен танымал әсем Қанас аймағындағы Цзикэпулинь (Jikepulin) халықаралық курорты. Егер 2022 жылға дейін Қанастағы туризмнің шарықтау шегі тек жаз айларына (маусымнан қазанға дейін) келсе, қазір мұз бен қар туризмі Жапониядан, Оңтүстік-Шығыс Азиядан және Америка Құрама Штаттарынан ондаған мың фрирайд әуесқойларын тарта отырып, өңірлік экономиканы толығымен өзгертті. Кекетуохай (Keketuohai) курорты ұлттық олимпиадалық құрамалар үшін алтын жаттығу базасына айналды, ал Екася (Yekaxia) қарлы паркі эксклюзивті хели-ски қызметтерін (тікұшақпен тың беткейлерге тастау) ұсынады. Осылайша, мыңдаған жылдар бұрын тасқа қашалған Дөңдібұлақ аңшыларының петроглифтері 21 ғасырда түкпірдегі таулы провинцияны қысқы спорт түрлерінің жаһандық эпицентріне айналдырған оқиғалар тізбегін іске қосты.
Дөңдібұлақ үңгірлерінің жартас өнерін және олармен байланысты Алтай-Саян аймағы мен Сарыарқаның археологиялық кешендерін талдау ертедегі адам қоғамдарының бейімделу механизмдерінің қалыптасу дәуіріне үңілуге бұрын-соңды болмаған мүмкіндік береді. 2005 жылы палеолиттік шаңғышылар бейнелерінің табылуы спорт пен археология тарихындағы суайрық болды. Гиперспектрлік визуализацияның және пигменттердің геохимиялық талдауының ең жаңа әдістерін қолдану бұл туындылардың өте көне екендігін (10 000 – 12 000 жыл бұрын) ғана емес, сонымен қатар Алтайдың ежелгі тұрғындарының когнитивтік және инженерлік дамуының жоғары деңгейін дәлелдеді.
Ресейлік (Вис I, Ростовка) және Скандинавиялық (Калвтреск, Бөла) артефактілермен салыстырмалы талдау қалың қарда жүру технологиясы Азияда пайда болғанын және кейіннен аңшылар мен малшылардың көші-қон ағындарымен бірге Солтүстік Еуропаға жеткенін сенімді түрде дәлелдейді. Қарапайым қаршаңғыларынан (снегоступ) және жаяу шаңғыдан қола дәуірінің атты «скиджорингіне» (сейма-турбин феномені) дейінгі эволюция және сақтардың «аң стилінің» қалыптасуы еуразиялық далалар арқылы технологиялық және мәдени трансфердің үздіксіздігін айғақтайды. Қазақстандағы Тасқамал сияқты орасан зор мегалиттік кешендер мен Сандықтаудың антропоморфтық петроглифтері Тянь-Шаньнан Алтайға дейінгі таулы массивтер металлургия, жылқы шаруашылығы және күрделі діни-космологиялық концепциялар дамыған мәдениет генезисінің біртұтас қазаны ретінде қызмет еткенін растайды.
Жергілікті қазақтар мен тывалардың қамыс шаңғыларын пайдаланудың үздіксіз этнографиялық дәстүрі терең көнелік пен қазіргі заман арасындағы тірі көпір қызметін атқарады. 18 ел ғалымдарының консилиумымен 2015 жылғы «Алтай декларациясына» қол қою ғасырлық академиялық дауларға нүкте қоя отырып, қытайлық Алтайдың шаңғы мәдениетінің абсолютті отаны мәртебесін біржола бекітті. Бүгінгі таңда бұл мұра қысқы туризмнің дамыған инфрақұрылымы түрінде жаңа өмірге ие болды, бұл ежелгі петроглифтердің өткеннің статикалық іздері ғана емес, бүкіл аймақтардың болашағын қалыптастыруға және әлемдік қауымдастықты адамзат өркениетінің ортақ бастаулары төңірегінде біріктіруге қабілетті қуатты символдар екенін дәлелдейді.
Дереккөздер:
«Шыңжаңдағы ежелгі жартас суреттеріндегі бейнелер нені баяндайды?»
http://english.ts.cn/system/2025/06/13/036964974.shtml«Мұз бен қардың дәстүрлі мәдени элементтері арқылы қысқы спорт туризмінің тұрақты дамуын қолдау»
https://www.jorae.cn/EN/10.5814/j.issn.1674-764x.2026.02.005«Жартастағы құпиялар: Дүнде-Бұлақ жартас суреттері ескерткішін талдау және зерттеу»
https://www.researchgate.net/publication/377928756_Secrets_on_the_rock_analysis_and_discussion_of_the_Dunde_Bulaq_rock_art_site«Шыңжаңдағы Алтай адамзат шаңғысының отаны ма?»
http://english.ts.cn/system/2025/12/30/036989899.shtml«Қытай – шаңғының отаны»
https://reccoprofessionals.wordpress.com/2011/02/28/china-birthplace-of-skiing/«Тас дәуірінен конькимен сырғанау дәуіріне дейінгі солтүстік шаңғы спортының хронологиясы»
https://newenglandskimuseum.org/wp-content/uploads/2025/07/nordic_timeline.pdf«Қысқы демалыс Алтайдың мұз бен қар ресурстарының әлеуетін арттыруда»
http://english.ts.cn/system/2025/12/17/036988363.shtml«Әлемдегі шаңғы спортының ең ежелгі бастау алған жері – Қытайдың Алтай аймағы»
https://www.bai-xi.com/index.php?m=home&c=View&a=index&aid=312«Шаңғы спортының дамуы жөніндегі салалық зерттеу»
https://en.bjcarving.com/news21211.html«Мұз бен қар мәдениеті элементтерінің қысқы туризмді дамытудағы рөлі»
https://bioone.org/journals/journal-of-resources-and-ecology/volume-17/issue-2/j.issn.1674-764x.2026.02.005/Ice-and-Snow-Traditional-Cultural-Elements-Empowering-the-Sustainable-Development/10.5814/j.issn.1674-764x.2026.02.005.short«Солтүстік және Орталық Азиядағы жартас өнерін зерттеу (1995–1999 жж.)»
http://rockart-studies.ru/pdf/miklashevich_e._news%20of%20the%20world%20i.pdf«Жартас суреттерін түсіндірудегі қиялдың шексіздігі»
https://www.chinadaily.com.cn/weekend/2016-01/09/content_23004205_2.htm«Б.з.д. II–I мыңжылдықтардағы Алтай петроглифтері: ландшафт пен байланыстар»
https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:0171a563-274b-4b02-9577-4c31dfe9f388/files/m9b5f8d9e3e4684f4aac493689f6b50b6«Қытайдың шалғай батысындағы шаңғы спортының бастауы»
https://widerimage.reuters.com/story/skiings-origins-in-chinas-remote-west«Шыңжаңдағы табиғи жануарлар бейнелері мен қолтаңба түріндегі жартас суреттері»
https://rockartresearch.com/index.php/rock/article/download/155/150«Шаңғы қашан пайда болды? Қар мен жылдамдықтың 8 мың жылдық тарихы»
https://erikguay.com/when-was-skiing-invented/«Ежелгі дәуірдегі торлар мен шаңғылар»
https://www.donsmaps.com/toolsmore.html«Скандинавияның ерте қоныстануындағы шаңғы мен шаңғы спортының рөлі»
https://thenorthernreview.ca/index.php/nr/article/download/160/154/466«Қола дәуіріндегі атты шаңғышы: Батыс Сібірдегі Ростовка қорғанынан табылған қанжардағы бейнені қайта бағалау»
https://www.researchgate.net/publication/332270646_A_horse-skier_of_the_Bronze_Age_a_reappraisal_of_the_cultural_and_historical_interpretation_of_the_decorative_finial_on_a_dagger_from_Rostovka_Western_Siberia_on_the_90th_anniversary_of_the_birth_of_V«Алтай – шаңғының бесігі»
https://www.womenofchina.cn/womenofchina/In-depth/exclusives/2302/1607-1.htm«Қытай – шаңғының отаны» (Science and Technology Daily)
https://digitalpaper.stdaily.com/http_www.kjrb.com/ywtk/html/2022-02/17/content_530502.htm?div=1«Қазақстандағы қола дәуірі алтын өндірушілерінің ғибадат орны болған мегалиттік кешен»
https://www.labrujulaverde.com/en/2024/08/a-megalithic-complex-found-in-kazakhstan-was-a-place-of-worship-for-gold-miners-in-the-bronze-age/«Бурабай тау-орман алқабындағы қола дәуірінің культтік нысандарын зерттеу»
https://www.academia.edu/99521994/The_research_of_cult_objects_of_the_bronze_age_in_the_territory_of_the_Burabay_mountain_forest_massif«Қазақстандағы мегалиттік құрылыс қола дәуіріндегі кеншілердің ғибадат орны болған болуы мүмкін»
https://arkeonews.net/megalithic-structure-found-in-kazakhstan-was-probably-a-place-of-worship-for-miners-in-the-bronze-age/«Бурабайдағы Тасқамал мегалиттік кешенінен табылған гранит блок»
https://history-philosophy-vestnik.buketov.edu.kz/history-philosophy-vestnik/article/view/699«Қазақстанда адамның бет-бейнесі бейнеленген жұмбақ тас қашау табылды»
https://www.heritagedaily.com/2024/07/mysterious-stone-carving-depicting-a-human-face-found-in-kazakhstan/152669«Сандықтау тауларындағы адамның бедерлі бейнесі мен петроглиф»
https://www.researchgate.net/publication/398612006_A_Relief_Image_of_a_Human_Face_and_a_Petroglyph_in_the_Sandyktau_Mountains_Northern_Kazakhstan«Өлеңті петроглифтері ескерткіші»
https://welcome.kz/en/info-cities/pavlodar-region/olenta-petroglyphs«Орталық Азиядағы жартас өнері: тақырыптық зерттеу»
https://isc-car.org/wp-content/uploads/2023/10/rock-art-in-central-asia-2011a.pdf«Павлодар облысындағы петроглифтерге саяхаттар»
https://silkadv.com/en/content/olenty-neolithic-drawings«Қазақ даласындағы аң стилінің шығу тегі туралы»
https://history-philosophy-vestnik.buketov.edu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/download/1234/843/2282«Тасмола мәдениеті»
https://grokipedia.com/page/tasmola_culture«Ерте сақ дәуіріндегі Үлкенсор қорғаны»
https://www.researchgate.net/publication/369737673_Barrow_of_the_Early_Saka_Time_Ulkensor«Хантау тауларындағы петроглифтер»
https://silkadv.com/en/content/petroglyphs-khantau-mountains«Қазақ даласының бейнелі ескерткіштері мен жартас өнері дәстүрлері»
https://bibliotekanauki.pl/articles/1955052.pdf«Шаңғының бастапқы отаны – Қытайдың Алтай аймағы»
https://www.vintagewinter.com/blogs/blog/5925735-the-original-place-of-skiing-altay-prefecture-of-xinjiang-china-by-mr-shan-zhaojian«83 жастағы Шань Чжаоцзянь – Қытайдағы шаңғы спортының атасы»
https://unofficialnetworks.com/2023/06/13/china-ski-pioneer-shan-zhaojian/«Алтай. Қытайдың ежелгі шаңғы мәдениеті жөніндегі халықаралық форум есебі»
https://www.scribd.com/document/327863708/Altay-China-International-Ancient-Skiing-Cultural-Forum-Report«2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының ашылу салтанаты»
https://en.wikipedia.org/wiki/2022_Winter_Olympics_opening_ceremony
